خواجه نصير الدين الطّوسى را - رحمة اللّه عليه - فرمود تا رصد سازد ، و زيجى به نام همايون او تأليف كند ، و به جهت آنكه هولاگو خان « 1 » منجّمان ايشان را ديده بود ، و احكام نجومى بر قاعدهء ايشان دانسته و بدان معتاد شده ، فرمود تا خواجه نصير الدّين تاريخ و قواعد نجومى ايشان معلوم گرداند ، و آن معنى را در زيجى كه مىسازد بيارد ، چنان كه به وقت استخراج تقويم ، تاريخ و حساب سالهاى ايشان را نيز به موجبى و مصطلحى كه دارند به تقويمهاى ما اضافت توان كرد . و شخصى ختايى را كه نام او قوميحى بود و معروف به سينگسينگ « 2 » يعنى عارف ، فرمود تا از تواريخ و نجومهاى ايشان به نكت هرآنچه بر آن وقوف دارد با خواجه نصير الدّين تقرير كند و علم نجوم از خواجه نصير الدّين بياموزد ، و هرآنچه او را از آن قسم معلوم بود ، خواجه نصير الدّين به مدت دو روز تعليم كرد و به زيج ايلخانى كه ساخت درآورد . امّا آن حكيم ختايى زيادت بهره‌اى علمى از خواجه نتوانست يافت . و آن حكيم حساب تاريخ بعضى اختيارات و احكام ايشان مىدانست ، و بر آنچه عمل زيج و ادراك سير ستارگان باشد ، و دقايق آن زيادت وقوفى نداشت . هرچه در هر اقليمى و هر عهدى حكيمى كامل كه بر چنان علوم واقف تواند بود ، بنادر يافت شود . آنچه آن حكيم مذكور تقرير كرد ، و در زيج ايلخانى مذكور [ درآمد ] اين مقدار است كه ياد كرده مىشود . اوّل آنكه تاريخ ايشان مشتمل است بر سه دور ، و هر دورى شصت سال ، و هريك از اين سالهاى شصتگانه نامى جداگانه دارد ، به موجبى كه بر جدول نهاده مىآيد برين هيأت [ r 392 ] . ديگر آنكه هر دورى را از اين سه دور نامى معيّن است ، اوّل را شانگ ون « 3 » ، دوم جونگ ون « 4 » ، سوم خاون « 5 » و دور بزرگ‌تر را

--> ( 1 ) . Hulagu Han ( 2 ) . Xiansheng ( 3 ) . Shangyuan ( 4 ) . Zhongyuan ( 5 ) . Ziayuan